Báo cáo thường niên về nhân quyền: Việt Nam

Giới thiệu

Năm 2008, Việt Nam đã đạt được một số tiến bộ trong việc củng cố các quyền dân sự và chính trị của công dân, nhưng bên cạnh đó cũng có những bước thụt lùi nhất định. Chính phủ đang theo đuổi chương trình cải cách luật pháp và tư pháp nhằm củng cố pháp quyền. Quốc hội đã thể hiện tầm ảnh hưởng ngày càng rộng lớn đối với quá trình làm luật và ra quyết sách. Một số đề xuất đã được đưa ra nhằm giảm thiểu phạm vi áp dụng án tử hình. Trong những năm gần đây, tự do tôn giáo đã được cải thiện hơn khi Chính phủ ngày càng công nhận nhiều chi hội tôn giáo hơn, mặc dù tranh chấp đất đai vẫn còn là nguyên nhân gây căng thẳng với Nhà thờ Công giáo. Những hạn chế đối với tự do ngôn luận vẫn đáng lo ngại. Chúng ta đã thấy rằng báo chí bị thắt chặt kiểm soát trong năm 2008.

Nhìn chung những thành tựu của Việt Nam trong quá trình củng cố các quyền kinh tế và xã hội của công dân rất đáng khích lệ. Những cải cách kinh tế kết hợp với các nguyên tắc phát triển công bằng đã mang lại những cải thiện đáng kể đối với các quyền xã hội và kinh tế của người Việt Nam. Tuy nhiên, Việt Nam khó có thể đạt được những tiến triển xa hơn trong lĩnh vực này nếu không thực hiện cải cách các quy định quan liêu và chống tham nhũng. Chính phủ đã công khai cam kết chống tham nhũng, mặc dầu vậy vẫn chưa thấy biện pháp cụ thể nào được thực hiện.

Những mối lo ngại hiện tại

Tự do Ngôn luận

Quyền được tự do phát biểu ý kiến và tự do báo chí được đảm bảo theo Hiến pháp Việt Nam. Nhưng trong thực tế, quyền của mỗi cá nhân bị hạn chế khắt khe bởi các điều khoản cụ thể trong Bộ luật hình sự của Việt Nam. Bộ luật này trao cho Chính phủ quyền kết án những cá nhân thực hiện các quyền tự do này.

Các nhà hoạt động vì nhân quyền

Tổ chức Ân xá Quốc tế tính ra rằng trong năm 2008 đã có ít nhất 7 nhà hoạt động chính trị bị đưa ra toà xét xử và phải chịu những án tù nặng nề. Biểu tình công cộng vẫn bị hạn chế. Vào tháng Tư, việc bắt giữ 14 người được coi là biện pháp phòng ngừa trước khi ngọn đuốc Olympic về đến thành phố Hồ Chí Minh. Tháng 9, một loạt người được cho là có hoạt động chính trị trong lĩnh vực quyền đất đai đã bị bắt giữ và thẩm vấn.

Tự do báo chí

Tất cả báo chí trong nước của Việt Nam đều chịu sự kiểm soát của nhà nước. Việc đưa tin về các vấn đề nhạy cảm bị kiểm soát chặt chẽ và báo chí vẫn phảI tự kiểm duyệt những bài báo của mình.

Việc siết chặt kiểm soát báo chí trở nên rõ ràng trong suốt năm 2008: Tháng 9 một người viết blog nổi tiếng đã bị tống giam với tội danh trốn thuế. Tiếng tăm của Việt Nam trong cộng đồng quốc tế đã không thể cứu vãn được khi cũng trong tháng 9 một sự kiện khác xảy ra: 1 nhà báo Mỹ tại Hà Nội đã bị cảnh sát đánh bị thương trong cuộc biểu tình về quyền đất đai. Tháng 10, 2 nhà báo của 2 trong số những tờ báo nổi tiếng nhất của Việt Nam đã bị đưa ra toà xét xử (trong đó 1 người đã bị tống giam) vì đã đưa tin về vụ tham nhũng của một số quan chức chính phủ năm 2006.

Tự do tôn giáo

Chính quyền Việt Nam đang tiếp tục đăng ký các chi hội tôn giáo mới, (mặc dù tiến triển chậm và không thống nhất trên toàn quốc hoặc giữa các nhóm tôn giáo khác nhau). Tháng 5, Việt Nam chủ trì Đại lễ Phật đản Liên hợp quốc VESAK tại Hà Nội.

Căng thẳng tiếp tục gia tăng giữa chính quyền và các nhóm tôn giáo. Các nhân vật tôn giáo vẫn nằm trong danh sách tù nhân cần quan tâm của Liên minh châu Âu. Tháng 7, sự can thiệp của chính phủ vào tang lễ của người đứng đầu Giáo hội Phật giáo Việt Nam thống nhất vốn bị cấm đã khiến thành viên của tổ chức này vô cùng tức giận. Trong suốt năm 2008, những tín đồ Công giáo đã lên tiếng phản đối việc chính phủ sử dụng đất mà họ cho là thuộc về Nhà thờ. Vấn đề này càng làm phức tạp thêm việc phân biệt giữa một bên là những người bị giam giữ do phản đối lập trường của chính phủ trong các trường hợp tranh chấp đất - đây là vấn đề tự do dân sự - với một bên là những người bị bắt giam trên cơ sở tín ngưỡng của họ - đây là vấn đề tự do tôn giáo.

Án tử hình

Việt Nam là một trong những nước có tỉ lệ thi hành án tử hình cao nhất thế giới. Số liệu chính thức vẫn là bí mật quốc gia. Mặc dù vậy, chính phủ có cho biết xấp xỉ 100 người đã bị tuyên án tử hình năm 2007, trong đó khoảng một nửa đã bị thi hành án. Có 29 tội danh mà Bộ luật hình sự quy định khép vào án tử hình, trong đó bao gồm các tội danh về tài chính như tham nhũng và biển thủ công quỹ, ngoài ra còn có các tội danh liên quan đến ma tuý. Đây có lẽ là tội danh gây nên nhiều án tử hình nhất trong năm. Tổ chức Ân xá Quốc tế cho biết có đến 83 án tử hình đã được áp dụng chỉ với riêng các tội danh buôn bán ma tuý năm 2008.

Chính quyền Việt Nam đã công bố kế hoạch thu hẹp phạm vi áp dụng án tử hình tại Việt Nam. Hiện tại Quốc hội đang xem xét sửa đổi Bộ luật hình sự để giảm số tội danh chịu án tử hình xuống còn 12.

Quản trị nhà nước và Trách nhiệm giải trình của nhà nước

Việt Nam đã xây dựng 1 chiến lược cải cách luật pháp và tư pháp sâu rộng từ nay đến năm 2020. Liên đoàn Luật sư Toàn quốc sẽ được thiết lập vào đầu năm 2009. Bộ Tư pháp đang chủ trì một chương trình đào tạo luật sư với mục tiêu tăng số lượng luật sư tại Việt Nam lên gấp 3 lần. Chiến lược tư pháp nhằm vào mục tiêu cải cách hệ thống bổ nhiệm và hành nghề luật pháp. Cam kết của chính phủ Việt Nam ở cấp trung ương nhằm tăng cường tiếp cận công lý và đảm bảo xét xử công bằng rất rõ ràng. Thách thức đặt ra là việc thực hiện cải cách trong thực tế và đảm bảo tính thống nhất trên toàn quốc. Hiện tại, bị đơn thường bị từ chối khi yêu cầu có đủ thời gian để tự bào chữa cho mình, án lệ ít khi được sử dụng, kết quả của các phiên toà thường khó đoán trước và khả năng tiếp cận những trợ giúp pháp luật rất thấp. Thẩm phán do chính phủ bổ nhiệm và hiện nay vẫn chưa có những biện pháp kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo quyết định của họ là hoàn toàn độc lập.

Vấn đề trách nhiệm giải trình nhìn chung có những tiến triển tích cực. Quốc hội là 1 thể chế chính trị ngày càng có quyền lực. Vấn đề minh bạch hoá các hoạt động của chính phủ có nhiều tiến bộ rõ rệt: ngân sách nhà nước hàng năm và báo cáo kiểm toán bởi Cơ quan kiểm toán nhà nước Việt Nam nay cũng được đăng tải công khai trên trang web của chính phủ. Chính phủ đã công khai cam kết chống tham nhũng, nhưng vẫn chưa có một hành động cụ thể nào minh chứng cho điều này.

Nghiên cứu gần đây cho thấy quan hệ giữa các nhóm xã hội dân sự và nhà nước đã được cải thiện. Môi trường chính trị và pháp lý nói chung đã trở nên thuận lợi hơn cho mối quan hệ tương tác giữa nhà nước và xã hội dân sự. Đối với các tổ chức, việc thành lập và có được địa vị pháp lý cũng trở nên dễ dàng hơn.

Hành động của nước Anh

Diễn đàn chính để chúng tôi nêu lên những mối lo nhân quyền là Đối thoại Nhân quyền giữa Việt nam và Liên minh châu Âu diễn ra 2 lần mỗi năm. Cuộc họp cuối cùng tổ chức tại Hà Nội vào tháng 12, trong đó hai bên đã nhất trí một danh sách những việc cần làm. Hàng năm Liên minh châu Âu còn can thiệp theo từng sự vụ, như trong trường hợp những nhà báo bị bắt giam vì đã đăng tin về vụ tham nhũng của một số quan chức chính phủ. Liên minh châu Âu công bố một bản báo cáo thường niên về tình hình nhân quyền tại Việt Nam nhằm cung cấp thông tin cho việc xây dựng chính sách của Liên minh châu Âu. Các cán bộ ngoại giao của các nước Liên minh châu Âu cũng thường xuyên đi thăm các tỉnh của Việt Nam để nắm bắt được tình hình hiện tại một cách bao quát hơn.

Nước Anh đã nhất trí về chuẩn mực nhân quyền với chính phủ Việt Nam thông qua Thoả thuận Quan hệ Đối tác Phát triển có thời hạn 10 năm. Hội nghị Nhóm Tư vấn các Nhà tài trợ Thường niên cũng đảm bảo rằng vấn đề nhân quyền là một phần nội dung của các cuộc đối thoại giữa các nhà tài trợ và chính phủ.

Nước Anh đang hỗ trợ chính phủ và các cơ quan khác của Việt Nam trong những lĩnh vực sau: dự thảo luật tiếp cận thông tin, hỗ trợ Tổng cục Cảnh sát trong việc xây dựng và áp dụng các tiêu chuẩn trong công tác điều tra hình sự, hỗ trợ cung cấp thông tin cho các buổi bàn luận về án tử hình, xây dựng diễn đàn xã hội dân sự, xây dựng năng lực cho các nhà báo và nâng cao năng lực của Quốc hội.

Bên cạnh những dự án này, chúng tôi cũng thắt chặt quan hệ với Việt Nam thông qua các cuộc viếng thăm cấp cao. Tháng 3, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đến thăm Vương quốc Anh và nhất trí rằng các vấn đề phát triển, trong đó có nhân quyền, sẽ là 1 lĩnh vực ưu tiên trong quan hệ hợp tác của hai nước. Tháng 9, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Jack Straw sang thăm Việt Nam và đã ký một Biên bản ghi nhớ về hợp tác trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp.

Liên minh châu Âu đã lập ra một bản danh sách những tù nhân và những người bị tạm giữ cần quan tâm để đưa ra bàn luận với chính quyền Việt Nam trong các cuộc đối thoại định kỳ 2 lần trong năm và trong các dịp khác nếu phù hợp. Tính đến tháng 10, vẫn còn 43 người nằm trong danh sách tù nhân cần được quan tâm của Liên minh châu Âu. 5 người khác nằm trong diện không bị giam giữ nhưng phải bị quản chế tại gia hoặc tại chùa.

Tháng 3, sau những cuộc vận động hành lang cấp cao của Anh, Chủ tịch nước Việt Nam đã chấp nhận giảm án tử hình của một công dân Anh, ông Lê Mạnh Lương xuống mức án nhẹ hơn.

Hành động trong thời gian tới

Chúng tôi sẽ tiếp tục những cuộc đối thoại với chính phủ Việt nam, đặc biệt trong lĩnh vực tự do báo chí, chống tham nhũng và củng cố dân chủ và trách nhiệm giải trình của chính phủ.

Sự hỗ trợ của chúng tôi thông qua các cuộc đối thoại và các dự án sẽ tập trung vào củng cố tự do ngôn luận và báo chí, thu hẹp phạm vi áp dụng án tử hình, tăng cường tiếp cận công lý và nâng cao năng lực của Quốc hội và xã hội dân sự. Những lĩnh vực hợp tác theo tinh thần biên bản ghi nhớ về hợp tác tư pháp và luật pháp bao gồm quản lý trại giam, luật báo chí, và xây dựng năng lực cho Liên đoàn Luật sư Toàn quốc.

Nước Anh sẽ tiếp tục hợp tác với chính phủ Việt Nam để thúc đẩy việc thực hiện cam kết thông qua Hội nghị Nhóm Tư vấn các Nhà tài trợ Thường niên, chương trình Tín dụng hỗ trợ giảm nghèo, đánh giá hàng năm Thoả thuận Quan hệ Đối tác Phát triển và các cuộc đối thoại về chống tham nhũng.

Nước Anh và các thành viên khác trong Liên minh châu Âu sẽ tiếp tục đi thăm các tỉnh của Việt Nam và giữ liên lạc với những cá nhân hay tổ chức hoạt động vì nhân quyền, tìm cách tiếp cận với những tù nhân thuộc diện cần quan tâm và tham dự các phiên toà.